Portfolio: Formación e Desenvolvemento Profesional do Profesorado: Revisión

Esta é a miña segunda páxina na red social Stellae, se o ano pasado me servía para dar contar do traballado en Tecnoloxía Educativa, esta vez esta ferramenta servirame para outra materia, Formación e Desenvolvemento Profesional do Profesorado.

Presentación:

Ao longo do cuatrimeste traballamos sobre os aspectos que inflúen no profesorado, como a súa formación, adaptándonos á actualidade e a realidade social na que vivimos comentando as noticias máis chamativas sobre o profesorado ou sobre a educación en xeral, algún exemplos poderían ser o traballo sobre a polémica LOMCE ou a lectura do Panorama da Educación 2012.

Moitos foron os temas tratados na aula, que amablemente moitos compañeiros e compañeiras foron recollendo para subilos á rede e así podelos compartir, pero o noso traballo individual consistiu en traballar sobre aspectos tratados na aula que nos resultaran significativamente interesantes ou engadir outros aspectos que consideremos en relación coa materia ou co falado durantes as clases.

Non todo o traballo é individual, tamén se crearon pequenos grupos de traballo para recoller diferentes prácticas e actvididades realizadas na aula.

Non podemos esquecernos de que o soporte no que traballamos é unha rede social, polo que o coñecemento debería compartirse e comentarse grazas á interacción de todos os membros.

Resúltame complicado encadrar as miñas entradas ao blog en algunha estructura lineal, xa que sempre me queda algún cabo solto. Existen dúas tendencias máis ou menos claras no portfolio, por unha parte temos dúas entradas dedicadas á actualidade como son:

"Los profesores españoles se sienten desmotivados y poco valorados" La voz de Galicia

Hace un par de días leía esta noticia "Los profesores españoles se sienten desmotivados y poco valorados" http://www.lavozdegalicia.es/noticia/sociedad/2012/11/28/profesores-espanoles-sienten-desmotivados-poco-valorados/00031354129596916246446.htm y no pude evitar acordarme de una sesión de clase ya antes del Practicum donde se hablaba de la actitud del profesorado en su profesión, especialmente de las bajas que cogían, juzgándolos. 

En esa clase llegamos a la hipótesis que esta noticia nos muestra con porcentajes, aunque se dirija más hacia los recortes y el efecto de la crisis. 

La parte del artículo que más me preocupa es que mitad de los profesores impartirán clases que no son de su especialidad y me preocupa porque aún no hemos conseguido, en muchos casos, una formación real en lo común a todos los profesores y profesoras que es enseñar a enseñar, y si ahora, aún por encima, dejamos que, por ejemplo, un matemático dé clases de biología la calidad de la enseñanza se verá reducida y también el autoconcepto del docente que se sentirá perdido transmitiendo este sentimiento a sus alumnos y alumnas. Como hacemos muchas veces en clase, pasemos este ejemplo a la sanidad, ¿dejaríamos que un neurólogo operase nuestros riñones? La respuesta es un claro no por parte de todos, ¿pero entonces por qué dejamos que pase esto con la enseñanza?

e outra entrada máis ampla, que inclúe catro referencias a diferentes noticias, rematando coa miña opinión sobre a actuación da Junta de Extremadura. 

Novas sobre educación

Outra noticia que puidemos ler nos xornais estes días, a parte das onte comentadas durante a sesión de clase, foi o manifesto que foi lido en todas as universidades públicas españolas na defensa das mesmas que se ven ameazadas polos recortes.

Este é o manifesto:

http://ep00.epimg.net/descargables/2012/12/10/324b073e0862f26ecc4b0ab31bf372d2.pdf

A partir da súa lectura gustaríame comentar algúns aspectos. En primeiro lugar deberíamos sinalar a importancia de que está firmado por todas as universidades públicas, aínda que os presupostos os marquen as Comunidades Autónomas. Sen embargo, a Xunta de Galicia critica ás tres universidades galegas por sumarse ao manifesto, xa que a situación da educación superior en Galicia é máis favorable que en outras comunidades españolas (http://ccaa.elpais.com/ccaa/2012/12/10/galicia/1355156502_074099.html).

En segundo lugar, todas as universidades, así como toda a sociedade,independentemente da comunidade na que residamos, debemos defender o ensino en todos os seus niveis e estar ao tanto da importancia que ten para todo o Estado a inversión en educación e os programas de I+D+I levados a cabo polas universidades. Chámame a atención que os reitores e reitoras das universidades teñan que seguir insistindo en que a educación non é un gasto, é unha inversión. Máis en época de crise onde se insiste en que é necesaria a innovación nas empresas españolas para a recuperación económica. Pero esta inversión, para min, vai máis alá do puramente económico, é unha inversión que facemos en cada un para poder ser cidadáns críticos e libres, podendo acceder a todo o coñecemento que nos interese e formando unha sociedade preparada para os tempos nos que vivimos, que sexa capaz de disfrutar, e tamén respetar, de todo o que nos rodea.

No mesmo xornal, en El País, tamén atopamos un artigo recente sobre a fuga de cerebros .(http://sociedad.elpais.com/sociedad/2012/12/09/actualidad/1355066316_201774.html). Se a fuga de cerebros continúa a inversión que se realizou por parte do Estado si se verá perdida, xa que a investigación e a innovación levaranse a cabo en outros países que si apostan en I+D.

Tamén en V Televisión fan unha pequena reportaxe sobre a fuga de cerebros de química (http://www.vtelevision.es/informativosv/2012/12/10/0031_26_161305.htm, especialmente relevante é a frase final onde nos sinala a importancia de unir emprendemento, universidade e empresa.

Con este pequeno resume do estado da educación pública superior quero retomar o debate que tivo lugar onte en clase. O obxectivo do Estado é escolarizar a toda a poboación e facer que todos e todas teñamos como mínimo a E.S.O, por iso agora a Junta de Extremadura ofrece 1000 euros a alumnos e alumnas que volvan é Educación Secundaria Obrigatoria. Pero, por outra banda, o Estado está facendo que moitos universitarios e universitarias deixen os seus estudos pola suba de taxas ou que alumnos e alumnas moi preparados abandonen o país en búsqueda de traballo. Evidentemente debemos apoiar a todas as persoas para que acaden os seus estudos se iso é o que queren pero non podemos ter a doble moral de sinalar a importancia da ESO para obter un traballo e deixar marchar a outras persoas cualificadas, especialmente en período de crise económica onde, repito, se entende que é tan importante a innovación.

 En resumidas contas, non me podo posicionar nin a favor nin en contra da medida da Junta de Extremadura porque me parece que esta debería ir unida a outras, como a que sinalaba onte en clase, enfocando a obtención da ESO cara ciclos formativos ou universidade, ou prestando tamén axudas aos alumnos e alumnas da educación superior, senón en un prazo de tempo pode que teñamos que ler a mesma noticia pero con outros destinatarios.

O debate sobre premiar con mil euros aos estudantes que abandonaran a ESO foi un dos máis intensos que vivimos nas horas de clase, xunto co do benestar/malestar docente. Ao que tamén lle dediquei unha entrada ao blog, xunto con un pequeno resume/comentario sobre a clase que foi impartida por Mónica Rial. En estas entradas reflexo a miña opinión sobre as diferentes noticias ou temas falados en clase.

Malestar docente

En la clase del 19 de Diciembre tuvimos el placer de estar acompañados por Mónica Rial Enjo que vino a hablarnos sobre el malestar docente.

Comenzamos la sesión con un pequeño debate donde media clase debería dar argumentos a favor del bienestar docente y la otra media sobre malestar docente.

Uno de los motivos principales para justificar el malestar docente son los recortes en educación, ya que afectan al profesorado en el aumento de horas lectivas y en el mayor número de alumnos y alumnas por aula, entre otras cosas; este argumento fue rebatido diciendo que los recortes están afectando también a otros sectores.

A raíz de esto, se desvió el debate hacia la valoración de la profesión docente en la sociedad, el prestigio social del docente se verá afectado también por los recortes ya que los resultados es posible que sean peores y las culpas de los resultados malos siempre se les achacan a los/las docentes.  Pero también pudimos observar que la profesión docente no está en desprestigio según la sociedad, sino que son ellos mismos que tienen un autoconcepto bajo de su profesión, a lo que se les acusa de victimistas.

La sociedad está respondiendo a los recortes, tanto en sanidad como en educación, con las mareas blancas, en el caso de la sanidad, y las mareas verdes, en el caso del profesorado.

Otra parte interesante, bajo mi punto de vista, sobre el debate, fue la satisfacción del profesorado hacia los logros de su alumnado. Había argumentos que defendía que estos profesores y profesoras deberían sentirse orgullosos de sus alumnos y alumnas cuando saben que terminan sus estudios, pero también se comentó que los docentes están siempre formando en el mismo nivel, por lo que no son capaces de ver la transición del alumno o alumna, si mal no recuerdo Ígor lo comparaba con la construcción de un edificio donde cada docente es el encargado de estar construyendo siempre la misma planta.

Después de cerrar el debate, se centró la exposición de Mónica Rial en el malestar docente, la escuela es  una organización y no deja de ser como cualquier otra institución, por lo que nos podemos encontrar las mismas problemáticas. Mónica Rial hizo alusión a la obra de José Manuel Esteve de 1987 La tercera revolución educativa, pude leer la introducción (que subiré como archivo ya que no encuentro ningún enlace apropiado) y comprobar que a pesar de ser escrito hace 25 años se mantiene actualizado.

El malestar es peligroso porque no es momentáneo, sino que afecta a la personalidad del individuo y una vez que esto ocurra es muy complicado de cambiar. Por esto debemos ser protectores de nuestra mente, no dejando que la ocupen por completo problemas de los que no somos responsables y/o que no podemos hacer nada para solucionarlos, es decir, no llevándonos culpas que no tenemos, pudiendo actuar así en lo productivo para nosotros. El malestar lleva a la persona a menospreciarse inundando de negatividad todos los aspectos de su vida, lo que puede acarrear enfermedades psicosomáticas. El docente debe estar muy preparado para trabajar en sociedad y en las relaciones con individuos, para poder así superar o evitar el malestar, por esto mismo no cualquiera persona puede ser docente.

Los locus de control hacen que interpretemos la realidad de una manera u otra:

-          Internabilidad vs. Externabilidad

-          Estabilidad vs. Inestabilidad.

-          Contrabilidad vs. Incontrabilidad.

-          Globalidad vs. Especificidad.

Debemos ver los errores como oportunidades, no como problemas, nuestra sociedad siempre ve los errores y también se extiende a la evaluación, como algo negativo, simplemente como algo que está mal y no podemos cambiar, pero debemos pensar que de los errores es de donde se aprende.

Existen dos tipos de estrés, el euestrés que es el estrés positivo que nos aporta la motivación necesaria para alcanzar nuestros objetivos, y el disestrés, estrés negativo que no controlamos y que nos puede llevar a enfermedades físicas.

El docente debe ser una persona resiliente, es decir, que sea capaz de afrontar y superar las adversidades de su día a día para salir fortalizado de los problemas, los componentes que se deben desarrollar para ser resiliente son: la flexibilidad psicológica, ser activo, participar en diferentes actividades, tener capacidad de reiniciarse, ser tolerante con uno mismo y con los demás.

Malestar docente

Viñeta de Forges.

A outra tendencia que sigue o meu portfolio abarca temas que, de por sí, non parece que teñan moito en común coa formación ou o desenvolvemento do profesorado, pero que estiveron presentes nas clases expositivas e que considero moi interesantes polo meu descoñecemento sobre eles. A perspectiva de estas entradas é máis sociolóxica, incluso filosófica.

Disciplina

Buscando a estrutura de orde de Doyle cheguei, non sei moi ben cómo, grazas á opción de abrir varias pestañas no buscador, a unha obra que me pareceu de gran interese sobre a disciplina, concepto que tamén foi comentado nas sesións de clase antes do período de Practicum.

A obra da que estoy a falar é La disciplina escolar, onde o autor Antonio García Correa define a disciplina de clase como “un conxunto de actitudes, desenvoltas polo profesor, dirixidas a conseguir que o alumno esté ocupado e traballando nas tarefas instruccionais e a minimizar os comportamentos disruptivos do grupo”.

A función do profesorado, segundo este autor, é integrar condutas de carácter evolutivo nas tarefas de aprendizaxe, facilitando a comunicación e a interación na aula, aprendendo así as normas sociais cumprindo con unha das funcións da escola que é preparar ao seu alumnado para a vida en sociedade.

Obedecendo ao que redacta García Correa e pensando na formación do profesorado debemos sinalar a importancia de unha formación específica como docente onde poder ensinar aos futuros docentes a integrar estas condutas e a fomentar valores que nos conduzan cara unha comunicación óptima, dándolle importancia ao feedback, superando a visión do profesor ou profesora como experto que simplemente expón os seus coñecementos.

Este autor dinos que a disciplina non é ou non se consigue coa autoridade do profesor ou profesora, senón que o obxectivo da disciplina é “facilitar a evolución cara unha situación cara unha situación na que o exercicio efectivo de ese control […] vaia facéndose cada vez menos necesario”, isto relaciónase co dito anteriormente, é dicir, o/a docente ten que ser capaz de levar ao grupo cara os seus obxectivos, non nos esquezamos que o obxectivo principal de calquera docente é que os seus alumnos e alumnas aprendan, tanto en coñecementos, como procedementos e actitudes.

Para reflexionar sobre o dito podemos recordar os tres tipos principais de liderazgo, o autocrático, o democrático e o liberal; recordando isto sabemos que un grupo con un líder autocrático, que é o que ten máis autoridade, non consigue chegar tan eficazmente aos obxectivos. Polo que é máis importante exercer control e non impoñer autoridade.

En relación ao control e a súa xestión, García Correa  dinos que a xestión que se produce na aula non é a mesma que a disciplina de unha fábrica ou do cárcere. E para este autor as funcións da disciplina son:

-          A socialización.

-          O comportamento non é un fenómeno espontáneo, senón é a resposta ás demandas e expectativas dunha sociedade.

-          Interiorización de estándares morais.

-          Os controis externos aportan máis seguridade ao alumno ou alumna nas súas condutas, xa que a súa capacidade de autocontrol é limitada.

Nembargantes, o filósofo francés Foucault, na súa obra Vigilar y castigar, sinala ás escolas como novas institucións de control, grazas as disciplinas (técnicas para exercer o control).

As disciplinas utilizan tres instrumentos que podemos observar claramente tamén na escola. Estes son:

-          Vixilancia xerarquizada, é dicir, construiranse edificios para exercer control desde dentro, estes non están feitos para “ver” desde fora, nin para “ver” o exterior. Este punto podémolo relacionar rapidamente coa escola, aínda que hoxe en día se traballe para que esta sexa aberta. O exemplo máis claro sería que un veciño ou veciña descoñece o que ocorre no centro educativo do seu barrio, así como o propio centro imparte ensinanzas moi descontextualizadas.

-          Castigo disciplinario, todos e todas os alumnos e alumnas deben chegar a uns requisitos mínimos, iguais para todo o alumnado, se isto non é así o castigo é o suspenso con todo o que implica. Tamén nos di Foucault que esta institución, como o cárcere ou unha fábrica, tende a eliminar as desviacións e dirixirse a normalización.

-          Examen, o exame é unha “vixilancia que permite calificar, clasificar e castigar”. Gracias ao exame o alumno ou alumna convértese nun obxecto descriptible e analizable que fai que exista un sistema comparativo que nos permite o estudo de fenómenos globais, este punto está totalmente relacionado co anterior.

Máquina de Tonucci

A, xa conocida por todos e todas, Máquina de Tonucci.

 

Webgrafía:

http://books.google.es/books?id=Ut2z-lNR6psC&pg=PA17&lpg=PA17&dq=doyle+estructura+de+orden+disciplina&source=bl&ots=FFPlF5E4Vt&sig=-C2A0GY0aDFImEw3ihUaoroP0OA&hl=es&sa=X&ei=8CWuUI2NJMS0hAfLtIGwDA&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false

http://es.wikipedia.org/wiki/Vigilar_y_castigar


A miña última entrada tamén se enmarca en esta tendencia, e en relación a ela puiden atopar outro artigo de gran interés que pertence á Revista Iberoamericana de Educación, aquí deixo o enlace: http://www.rieoei.org/rie49a08.pdf

Bauman: modernidade líquida e posmodernidade

Ao longo do cuatrimestre fixéronse alusións á posmodernidade e, especificamente a un autor, Zygmunt Bauman e ao seu concepto de modernidade líquida. En esta entrada gustaríame resumir brevemente quen é  Bauman e facer unha pequena reflexión sobre a escola e a postmodernidade.

Zygmunt Bauman (Polonia, 1925) é un sociólogo, filósofo e ensayista, coñecido por acuñar o termo “modernidade líquida”. Foi profesor na Universidade de Varsovia e en outros países como Israel, Estados Unidos, Canadá e Inglaterra. Na súa obra abarca cuestión como as clases sociais, o socialismo, o holocausto, a hermenéutica, a modernidade e a posmodernidade, o consumismo, a globalización e a nova pobreza.

Bauman limítase a describir a sociedade na que vivimos, as súas contradiccións e as tensións que se xeneran nas nosas relacións. A modernidade líquida é figura do cambio e de transitoriedade. Referímonos á modernidade líquida porque presenta todas as cualidades de este estado, é dicir, está en continuo cambio e adaptación.

Unha das características que definen a nosa sociedade é o individualismo que afecta ás nosas relación volvéndoas precarias e inestables.

Actualmente impónsenos unha falsa liberdade. A dinámica de producción  economica incita a nosa sociedade o contante cambio, xa nada é fixo, como vida líquida  adaptamonos a calqueira molde, un exemplo na educación podería ser a existencia de másteres efímeros adaptados ás necesidades das empresas, no caso da empresa un bo exemplo sería a mobilidade.

Esta obligación e a característica das relacións persoais dan importancia ao desarraigo afectivo, esta nova cualidade que presentan os seres humanos facilitará os cambios. Bauman fala de medo a establecer relacións sociais e dí que estas dependen  do beneficio que xeneran, este autor vai máis alá sinalando que todas as relacións de basan no custo-beneficio. Como exemplo de esto, Bauman contempla aos parados como un problema do que sería mellor desfacerse.

As comunidades de esta sociedade son fráxiles e artificiales, cando os individuos deixen de ter interese na comunidade, esta desaparecerá. As sociedades son frías e egoístas, Vázquez Rocca pon o exemplo da migración de África á Europa, onde os cidadáns europeos responderon con medo e xenofobia, en lugar de pensar por qué África quedou excluído da globalización. A identificación co grupo depende da situación.

A sociedade, segundo Bauman, está marcada polo medo e a adicción á seguridade. Medo defínese como a nosa incertidumbre, a non saber o que pasará no futuro, incluso no máis próximo, nin onde se atopa o perigo. O medo ao medo atópase en todos nos, independentemente do grupo ao que pertenezcamos, logo existen medos individuais, grupais, reais, imaxinarios.

Ao referirnos á posmodernidade, non queremos referirnos á corrente artística á que perteneceron  e pertencen grandes arquitéctos como Bofill, Moore ou Eisenman, o autor que está detrás da Cidade da Cultura, senón a o proceso cultural que se está a producir desde as últimas décadas en moitos países.

Características da posmodernidade:

-          A importancia de vivir o presente, perdendo importancia o pasado.

-          Búsqueda do inmediato.

-          Culto ao corpo.

-          Culto á tecnoloxía, a favor da pérdida de fe na razón e na ciencia.

-          Pérdida de fe no poder público.

-          Despreocupación ante a inxustiza.

-          Créanse teoría da conspiración constantemente para a explicación dos grandes problemas.

-          Individualismo.

-          Economía do consumo.

-          Pérdida de intimidade.

-          Excesiva emisión de comunicación.

Escola e posmodernidade.

A escola como fábrica, propia das sociedades disciplinarias deixa paso a escola como empresa moderna producto das sociedades de control, de este tema xa falei nunha entrada anterior sobre Focault, pero gustaríame volver a el esta vez centrándoo no uso das TIC. A aparición das TIC na escola, que responde o paso das sociedades disciplinarias as sociedades de control,  implica que o individuo poda chegar a non distinguir entre ocio e traballo, un exemplo claro témolo diante dos nosos ollos con Stellae. As novas tecnoloxías avanzan deixando atrás, como reliquias da modernidade, aos libros debido a que a escola, unha institución moderna trata de adaptarse os seus usuarios, producto da postmodernidade. O control que producen en nós as novas tecnoloxías, polas súas características, é moito maior do que exercían os libros.

En relación ao custe-beneficio do que nos falaba Bauman cabe decir que está moi presente nas nosas escolas utilizado por mestres e alumnos no proceso de ensino-aprendizaxe. A finalidade da escola é ser eficaz e eficiente á hora de conseguir os seus obxectivos, é dicir, de facer que os alumnos e alumnas adquiran coñecemento, habilidades e actitudes para servir as demandas de individuo productivo, e decir do traballador.

 

 

Webgrafía:

http://es.wikipedia.org/wiki/Zygmunt_Bauman#Modernidad_y_postmodernidad_versus_modernidad_s.C3.B3lida_y_l.C3.ADquida

http://www.ucm.es/info/nomadas/19/avrocca2.pdf

http://redalyc.uaemex.mx/src/inicio/ArtPdfRed.jsp?iCve=13820504


Autoavaliación

En relación á interacción que se produciu na Rede penso que non foi a máis adecuada, xa que na gran maioría dos casos era inexistente, podemos ver moitas entradas aos blogs pero moi poucos comentarios, e aínda menos comentarios con resposta. Isto é culpa de todos e para outras experiencias debemos ter máis coidado porque senon Stellae deixará de ser unha rede social a favor de un lugar de entrega ou almacenamento de traballos.

Un argumento ao noso favor foi a falta de organización de todo o cuatrimestre, desde os problemas con horarios nas primeiras semanas ata o complicado proceso de poder chegar a ter un titor para o Traballo Fin de Grao, isto non é unha excusa pero afectou aos ánimos e ás motivacións de todos os alumnos e alumnas, ou polo menos esa foi a miña impresión vendo as nosas caras e seguindo a miña propia experiencia.  A isto tamén lle deberímos añadir, como dixo unha profesora na aula, o sentimento de incertidumbre presente en todos os alumnos e alumnas do último curso.

Aínda que isto é unha autoavaliación parecíame interesante comentar estes dous puntos, xa que como decía Ortega y Gasset, eu son eu e a miña circunstancia.

O meu traballo durante o cuatrimestre non foi tan constante como debería, a gran maioría atópase na segunda metade do cuatrimestre, tampouco o meu portfolio se caracteriza por un número moi amplo de entradas ao blog pero o que o ocupa son os temas que realmente considerei interesantes tanto para a miña formación como para compartir cos meus compañeiros e estou orgullosa de él. 

Se a función do portfolio era reflexar todos os aprendizaxes que adquirín durante o desenvolvemento da materia, non se cumpliu xa que o aprendido é moito máis do escrito en Stellae. De moitos aprendizaxes aínda non somos conscientes e outros confúndense ou amplían coñecementos previos polo que é moi difícil facer unha distinción.

Consideracións finais

Stellae non é o meu medio de traballo preferido, a experiencia do ano pasado non a recordo como algo positivo pero teño que recoñecer que este ano foi diferente, non sei si porque xa non era algo novo ou porque simplemente o profesorado é un tema que me interesa máis que as novas tecnoloxías. En este final de cuatrimestre lévonme un bo sabor de boca co traballo realizado e tamén coa asistencia ás clases de Formación e Desenvolvemento Profesional do Profesorado, non todo é a Rede Social. 

Foi unha experiencia enriquecedora poder compartir coñecemento e opinións tanto aquí, no mundo virtual, como nas clases, no mundo físico, e así poder coñecernos todos un pouco mellor. Espero que todos consigamos os nosos obxectivos e non perdamos as nosas ilusións a pesar do contexto social actual. 

Un saúdo,

Iria

 

Webgrafía empregada no total das entradas ao blog (de máis reciente a menos)

http://es.wikipedia.org/wiki/Zygmunt_Bauman#Modernidad_y_postmodernidad_versus_modernidad_s.C3.B3lida_y_l.C3.ADquida

http://www.ucm.es/info/nomadas/19/avrocca2.pdf

http://redalyc.uaemex.mx/src/inicio/ArtPdfRed.jsp?iCve=13820504

http://es.wikipedia.org/wiki/Zygmunt_Bauman#Modernidad_y_postmodernidad_versus_modernidad_s.C3.B3lida_y_l.C3.ADquida

http://www.ucm.es/info/nomadas/19/avrocca2.pdf

http://redalyc.uaemex.mx/src/inicio/ArtPdfRed.jsp?iCve=13820504

http://ep00.epimg.net/descargables/2012/12/10/324b073e0862f26ecc4b0ab31bf372d2.pdf

http://sociedad.elpais.com/sociedad/2012/12/09/actualidad/1355066316_201774.html

http://www.vtelevision.es/informativosv/2012/12/10/0031_26_161305.htm

http://books.google.es/books?id=Ut2z-lNR6psC&pg=PA17&lpg=PA17&dq=doyle+estructura+de+orden+disciplina&source=bl&ots=FFPlF5E4Vt&sig=-C2A0GY0aDFImEw3ihUaoroP0OA&hl=es&sa=X&ei=8CWuUI2NJMS0hAfLtIGwDA&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false

http://es.wikipedia.org/wiki/Vigilar_y_castigar

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/sociedad/2012/11/28/profesores-espanoles-sienten-desmotivados-poco-valorados/00031354129596916246446.htm 

http://www.edu.xunta.es/mupega/